Welatê Kurdistanê nêzîkî bîst salan e ku guhertin û tevliheviyên mezin dijî. Bêguman ev ne wekî wan tevliheviyên ku dagirkeriyên dijminan di dirêjahiya hezaran salan de li ser vê axa pîroz afirandine.

Gelê Kurd, ku di bin dagirkirinan de jî rûmet û hebûna xwe di kûrahiyên xwe de parastiye, di şerê xwe de guhertineke ku taybetmendiya wê ya herî girîng aliyê civakî û siyasî ye dijî. Civakek ku bi ziman, hiş û îradeya xwe jiyanê nav dide, û bi zanîna tiştên ku dijî wan şirove dike û bi hev ve girêdide, di rastiya roja me de heman wateya afirandinê hildigire. Şoreşa Kurdistanê jî bi vî alîyî cudahî û hêza xwe nîşan dide, di dema ku ji bo sedsala 21’an demeke hindik maye.

Çalakiya “navdanê” bi fenomena têgihiştinê ve girêdayî ye. Di serdemên destpêkê de, kesên ku tiştan navên wan didan wekî pîroz dihatin dîtin. Ji ber ku hêza navdanê, têgihiştin û fikirîn û gotinê bi hev re yekbûn. Navdan, gotina “ev mirov e, ev ax e…” wateya haydarbûna mirov ji derdora xwe, keşfkirina cîhanê û zêdekirina xelekên nû li ser rêwîtiya mirovbûnê jî digirt.

Hêza navdanê bi afirîneriyê ve girêdayî ye. Kesê ku afirînerî têxe nav jiyana mirovan jin bûye. Heke diyardeya dayînê xuyabûna hêza afirandinê ya jinê bû, eleqeya wê ya bi derdorê, zindiyan, xwezayê û bi kurtasî bi jiyanê re jî mezin bû. Fenomena afirandinê bi fenomena jiyanê re di jinê de yekbûnek çêkir. Berpirsiyariya nasandina zarokê ku nû tê cîhanê ji aliyekî ve, û hewcedariya civaka mirovî ya vê nasandinê ji aliyê din ve, jin kir pira bingehîn a navbera mirov, xweza û jiyanê.

Jin dar, çivîk, xerabî û bedewiyê nav kir û bi vî awayî mezinbûna hişmendiya mirovî peyda kir. Wateya vê yekê ew e ku dîrokeke bênivîs afirand. Dîrokeke ku li ser ziman û gotinê hat avakirin. Di vê dîrokê de jin deh hezaran salan hebûna, nav û îradeya xwe bêyî ku kesekî binpê bike li jor girt. Di vê dîrokê de jin xwedawend bû.

Û îro, piştî deh hezaran salan…

Jin hewl dide ku rastiya “xwedawendbûnê” ya ku di dirêjahiya sedsalan de ji dest dane, careke din li ser bingehên saxlem ava bike. Şerekî dimeşîne; hem jî şerekî dijwar û bêrehm, lê bê ku dadperwerî û mirovahîya xwe ji dest bide. Erkê vegerandina şerê ku patriarkî navbera mirov û xwezayê afirandiye bo bingehên xwe yên rast, îro dîsa dikeve ser milên jinê. Pêdivî ye ku her tişt ji nû ve nav bibe. Şerê mirovbûnê li axa Kurdistanê di heman demê de şerê vegera jinê bo xwedawendiya xwe ye; lê ew vê şerê bêyî qirêjkirin dimeşîne.

Hêza destpêkirina ji nû ve, taybetmendiyeke ye ku mirov di dirêjahiya dîrokê de xwestiye biparêze. Piştî her êşê bê ku bawerî winda bike dîsa meşîn, piştî her lêdanê bi serbilindî gav avêtin, taybetmendiyeke mirovî ye. Ev qencî ne tenê bi hestên kûr tê avakirin; lê bi fikir û nêrîna rastgoyî ya ku van herduyan dike yek jî tê avakirin.

Di Şoreşa Kurdistanê de, ku jin ji her diyarde û her kêliyê ya jiyanê re wate dide û wan bi afirîneriyê ve girêdide, nêzîkbûneke rast bo fenomena xwedawendiyê nîşan dide. Jin di nav vê şoreşê de hebûna xwe bi sedan fedakariyên ku li ser vê rê da, îspat kiriye. Roja ku milada jina Kurdistanê ya ku ji nû ve nav dide her tiştê ku aîdî jiyan û mirov e diyar dike, 30’ê Hezîrana 1996’an e.

Ji destpêka xwe heta wê rojê, dîroka PKK’ê bi 30’ê Hezîrana 1996’an re qonaxeke nû girt û şoreş gihîşt asteke din. Heval Zîlan (Zeynep Kınacı), ku vê dîrokê afirand û wê rojê nav da, vê qonaxê bi canê xwe mohr kir. Ya ku Zîlan kir ne tenê çalakiyek bû. Nirxandina wê tenê wekî “lêdana li dijmin” bêguman pir kêm e. Ev qonax ji aliyê Rêberê Gelê me Apo ve wekî “milad” hatiye binavkirin. Erê, miladek e; miladek ku di hundirê xwe de prensîbên şoreşê yên dewlemend wekî dîroka mirovahiyê, felsefeya jiyana nû, pirs û bersivên pêşerojê û formûlên çareseriyê hildigire. Çalakiya Zîlanê bûye çalakiya navdana nû ya cîhanê û ji nû ve afirandina wê. Yek ji taybetmendiyên wê yên herî girîng ew e ku jin bi hêza xwedawendiyê ya ku winda kiriye dîsa gihandiye. Zîlan hêza afirandina dîrokê û kesayeta xwe nîşan da jinê.

Piştî hezaran salan mirovahî dê li ser Zîlan çi bêje?

Kesên ku dîrokê bi xwe dest pê dikin û bi xwe jî bi dawî dikin, dikarin heval Zîlan û felsefeya PKK’ê ya ku di xwe de jiyan kir, tenê di çarçoveya sala 1996’an de bibînin. Gotina “di sala 1996’an de têkoşîn bilind kir” dê vê nêrînê nîşan bide. Lê têgihiştina prensîbên jiyanê yên ku wekî nirxekî pîroz hatine parastin û bi vî awayî hatine şandin bo pêşerojê, karê kesayetên ku xwedî felsefeyeke jiyanê ya ku hezaran salan dirêj dibe ne. Zîlan navdêr û afirînera vê yekê bû.

Di vê xalê de, girêdana Zîlan bi Rêber Apo re xweşbûneke hevaltiyê ye ku hezaran salan dirêj dibe. Ma êş tune ye? Bêguman heye. Lê ev êş, li hember êşa hezaran salan, êşeke ye ku kesayeta fedayî çareser kiriye. Ev kesayeta ku cesareta derketina ji tixûbên kesekî û vekirina xwe bo sedsalan heye, ji êşê re jî wateyeke nû daye. Erkê ku li ser milên Rêber Apo û şehîdan maye, kêmkirina êşên hezaran salan e. Hewldana Zîlan ya têgihiştina mezinahiya ku Rêber Apo dixwest biafirîne, wê gihand armanca mezinbûnê. Ev derbasbûna mirov ji xwe ye. Ev ew e ku meriv, heta heke bi hezaran kîlometreyan dûr be an jî qet bi hev re neaxive, di milîtantiya kêliya ku divê were jiyîn de hev bibîne. Kêliyê bike serkeftin. Li şûna kesekî tenê, di wijdana milyonan de cih bigire. Ev hêz û sadebûna afirandina rastiyê ye “li cihê rast û dema rast de”.

Kesayeta Zîlan ji bo hin kesan hêzeke ye ku divê jê were tirsîn. Ji ber ku ev kesayet tu veşartin û derewanî rehet nahêle. Kes nikare li çavên Zîlan binêre û derewan bike. Ji ber ku Zîlan rastî ye, afirandî ye û li ser hezaran salan belav bûye. Dibe ku hin kes li hember kesayeta Zîlanê bifikirin ku dikarin bi derewanî bijîn. Lê ew ne yên ku mirovahî dê wan bi bîr bîne; Zîlan dê bibe ya ku tê bîranîn.

Heval Zîlan prensîbên xwedawendiya jinê danîye. Şervanên jin ên Şoreşa Kurdistanê divê vê xwedawendiyê biafirînin û bi mezin kirin û dîrokî kirina prensîbên şoreşê wateyê bidin wê. Ma ev hêsan e? Bêguman na. Xweş e ku heval Zîlan rêyên xwedawendbûnê ne hêsan kiriye. Girêdana rastîn jî bi şêwaza ku ji Rêber Apo dest pê dike û rabirdû û pêşerojê di xwe de dicivîne, divê bi vî awayî be.

Felsefeya Zîlan divê wekî manîfestoya jiyana nû were têgihiştin. Ev ji erkê jî zêdetir mafek e ku partî û şoreş li pêşiya me dane; ev xwe evîn e.

Çavkanî: Kovara Serxwebûn, Hezîrana 1999an